Câu hỏi này cô nhận được nhiều hơn mọi câu hỏi khác cộng lại. Và câu trả lời thành thật là: cả cấm lẫn cho đều có giá phải trả — nên điều đáng bàn không phải chọn bên nào, mà là hiểu mình đang đánh đổi cái gì.
Nếu mẹ cấm thẳng
Con ngồi trước tờ giấy trắng, không biết bắt đầu từ đâu, và dần dần sợ giờ tập làm văn. Đây là cái giá thật, không phải lo xa. Một đứa trẻ thấy mình luôn làm không được một môn thì sẽ tránh môn đó suốt đời học sinh.
Cấm mà không đưa gì thay thế thì chẳng khác nào bảo con bơi rồi lấy mất phao, trong khi chưa ai dạy con bơi.
Nếu mẹ cho chép
Bài tối nay xong. Điểm có thể khá. Nhưng có một thứ mất đi rất lặng lẽ: con học được rằng viết văn là việc nhớ lại, chứ không phải việc nhìn.
Càng chép nhiều, con càng ít quan sát. Đến khi gặp một đề lạ — mà đề thi thì luôn lạ — con không có gì để bấu víu, vì kho bài mẫu trong đầu không có sẵn bài ấy.
Và mất mát lớn hơn: giọng văn của con. Mỗi đứa trẻ nhìn thế giới một kiểu. Bài mẫu thì chỉ có một kiểu.
Đường ở giữa: dùng bài mẫu như bản đồ, không như bài chép
Cô không cấm học trò đọc bài mẫu. Cô chỉ đổi cách đọc. Ba việc, làm được trong mười phút:
1. Đọc một lần, rồi úp xuống
Cho con đọc bài mẫu đúng một lần để biết một bài hoàn chỉnh trông thế nào. Rồi úp tờ giấy xuống. Không để mở trước mặt lúc con viết.
2. Hỏi con ba câu về bài mẫu
- “Bài này mở đầu bằng gì?”
- “Người viết tả những gì, theo thứ tự nào?”
- “Câu nào con thấy hay nhất? Vì sao?”
Ba câu này biến việc đọc bài mẫu từ chép thành học cách dựng bài. Con không mang về câu chữ, con mang về bộ khung.
3. Bắt con đổi nhân vật
Nếu bài mẫu tả bà, cho con tả ông. Nếu bài mẫu kể chuyện đi chợ, cho con kể chuyện đi chơi. Khung giữ nguyên, ruột phải là của con.
Phép thử đơn giản để biết con đang chép hay đang viết: đọc bài của con lên, nếu thay tên nhân vật vào mà vẫn đúng với nhà người khác, thì con đang chép.
Thứ thay thế bài mẫu tốt hơn cả
Cái con thiếu khi ngồi trước tờ giấy trắng không phải câu chữ — mà là ý. Bài mẫu cho con câu chữ, nên nó chữa nhầm bệnh.
Thứ chữa đúng bệnh là một cái sơ đồ: ba nhánh, mỗi nhánh vài câu hỏi. Con trả lời câu hỏi thì có ý; có ý rồi thì viết được, mà viết bằng chữ của chính con.
Đó là toàn bộ phương pháp cô dạy, và cũng là lý do các lớp của cô không phát bài mẫu cho học trò bao giờ.
Nói thẳng một điều
Bỏ văn mẫu thì bài của con sẽ vụng hơn trong vài tuần đầu. Câu ngắn, ý rời, đôi chỗ ngô nghê. Mẹ cần biết trước điều đó để không hoảng. Đổi lại, những câu vụng ấy là của con — và từ một câu vụng có thể sửa thành câu hay, còn từ một câu chép thì không sửa được gì cả.
Bài viết thuộc chuỗi hướng dẫn tập làm văn tiểu học của ThS. Nguyên Lý. Xem thêm các bài khác.