Author: thanhvunoxh

Cứ đến tuần có dạng bài này là hộp thư của cô đầy lên. Nội dung các tin nhắn gần như giống nhau: “Cô ơi con nhà em viết xong mà đọc lại thì thấy nó kể y hệt truyện Tấm Cám, chẳng có gì của con cả.”

Đúng vậy. Và đây không phải lỗi của con.

Con hiểu nhầm đề bài, chứ không phải con viết kém

Đề bài viết: “Tưởng tượng em được gặp một nhân vật trong câu chuyện em đã đọc. Viết đoạn văn kể lại cuộc gặp đó.”

Đứa trẻ tám, chín tuổi đọc câu ấy và bắt được hai chữ quen nhất: “nhân vật” và “câu chuyện em đã đọc”. Trong đầu con lập tức bật lên tất cả những gì con nhớ về truyện đó. Con viết ra. Và con viết đúng cái con nhớ, tức là kể lại truyện.

Nhưng đề không hỏi “truyện kể gì”. Đề hỏi “nếu con gặp nhân vật ấy thì sao”. Đó là một cuộc gặp chưa từng có trong truyện, do chính con nghĩ ra.

Chỉ cần mẹ nói với con đúng một câu này, một nửa vấn đề đã được gỡ: “Con kể chuyện chưa ai viết bao giờ nhé. Chuyện của con với cô Tấm, không phải chuyện của cô Tấm.”

Sơ đồ ba nhánh cho dạng bài này

Sau khi con hiểu đúng đề, việc còn lại là giúp con có đủ ý. Đây là lúc dùng sơ đồ. Cho con vẽ ba nhánh ra giấy, chưa viết câu nào cả, chỉ ghi từ:

1 · Gặp ở đâu?

• Lúc nào, tối, trong mơ, dưới gốc cây
• Nhân vật xuất hiện thế nào
• Một chi tiết dáng vẻ hoặc giọng nói

2 · Làm gì cùng nhau?

• Nhân vật hỏi con điều gì
• Con hỏi lại điều gì
• Hai người cùng làm một việc nhỏ

3 · Em cảm thấy gì?

• Vui, hồi hộp, tiếc nuối
• Nhân vật rời đi thế nào
• Sáng hôm sau con nghĩ gì

Ba nhánh, mỗi nhánh hai đến ba ý, là chín ý. Chín ý đủ để viết bảy câu. Và vì ý đã nằm sẵn trên giấy, con không phải vừa nghĩ vừa viết, việc khó nhất với một đứa trẻ tiểu học.

Ba lỗi các con hay mắc

Lỗi 1, Kể lại truyện cũ thay vì tưởng tượng chuyện mới

Dấu hiệu nhận ra: bài của con không có chữ “em” nào ở nhánh 2. Cách sửa: bắt nhánh 2 phải là một việc chưa có trong truyện, nhặt khế cùng nhau, thả diều, đi chợ. Việc gì cũng được, miễn là trong truyện gốc không có.

Lỗi 2, Bỏ nhánh 3, kết cụt

Con viết đến đoạn nhân vật biến mất rồi hạ một câu: “Rồi em tỉnh dậy.” Hết. Đây là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ sửa nhất: thêm hai câu về cảm xúc trước khi tỉnh dậy, và một câu về sáng hôm sau.

Lỗi 3, Nhân vật hiện ra và biến mất không có lý do

Cách sửa của cô: chọn một chi tiết và lặp lại nó ở đầu và cuối, ánh trăng, tiếng gió, mùi hoa khế. Chi tiết ấy vừa mở vừa đóng bài, và đoạn văn lập tức có dáng.

Một đoạn mẫu để con hình dung đích đến

Tối qua, khi em đang đọc truyện dưới gốc cây khế, bỗng nhiên một cô gái mặc áo tứ thân bước ra từ ánh trăng, đôi mắt lấp lánh và giọng nói dịu dàng. Em ngỡ ngàng nhận ra đó là cô Tấm. Cô hỏi em có muốn cùng cô nhặt những quả khế chín không, và em gật đầu ngay. Hai cô cháu vừa nhặt khế vừa thì thầm kể chuyện. Cô khẽ mỉm cười bảo: “Cứ viết những gì con thật sự thấy.” Rồi ánh trăng nhạt dần, bóng cô tan biến trong gió. Sáng nay tỉnh dậy, em ước gì được gặp cô thêm một lần nữa.

Bảy câu. Có đủ ba nhánh. Có một chi tiết lặp lại (ánh trăng) mở và đóng bài.

Lưu ý quan trọng cho mẹ

Đừng đưa đoạn mẫu này cho con chép. Cho con đọc một lần để biết đích đến trông thế nào, rồi cất đi. Con viết bài của con, với nhân vật con chọn. Đoạn mẫu là cái đích, không phải cái khuôn.

Tối nay mẹ làm gì với con

• 5 phút: Nói lại đề cho con hiểu đúng: kể chuyện chưa ai viết bao giờ
• 5 phút: Con vẽ ba nhánh ra giấy, mỗi nhánh ghi hai ba từ
• 15 phút: Con viết bảy câu theo thứ tự ba nhánh
• 2 phút: Mẹ đọc và chỉ khen một chỗ, chỗ nào là của riêng con

Có một câu mà gần như đứa trẻ nào cũng viết khi tả người thân:

“Bà em rất hiền. Bà rất thương em. Em rất yêu bà.”

Ba câu ấy không sai. Vấn đề là ai viết cũng ra được ba câu ấy. Đổi chữ “bà” thành “mẹ”, “ông”, “cô giáo” thì vẫn đúng y nguyên. Một bài văn mà thay nhân vật nào vào cũng đúng thì nó chưa tả ai cả.

Vì sao con viết chung chung

Không phải vì con không yêu bà. Mà vì khi được hỏi “bà con thế nào?”, thứ bật lên trong đầu một đứa trẻ là một cảm nhận, hiền, thương, tốt. Cảm nhận thì không nhìn thấy được, nên viết ra nó cứ mờ mờ.

Người lớn cũng vậy thôi. Thử tả một người bạn thân trong ba mươi giây, phần lớn chúng ta cũng nói “nó tốt tính lắm”.

Một câu hỏi đổi hẳn bài văn

Đây là câu cô dùng trong lớp, và mẹ có thể hỏi con ngay tối nay:

“Bà có gì mà chỉ bà con mới có? Thứ mà nhà bạn khác không có.”

Câu hỏi này buộc con chuyển từ cảm nhận sang quan sát. Và trẻ con quan sát giỏi hơn ta tưởng rất nhiều. Chúng thường trả lời ra những thứ thế này:

• Vết chai ở ngón tay trỏ của bà
• Tiếng dép loẹt quẹt lúc năm giờ sáng
• Cái kính hay tụt xuống mũi
• Mùi dầu gió trong túi áo
• Cách bà gọi con bằng một cái tên chỉ bà gọi

Mỗi thứ trong danh sách ấy là một câu văn mà không đứa trẻ nào khác viết được.

Ba nhánh cho bài tả người

1 · Nhìn thấy

• Một chi tiết trên người bà
• Một đồ vật luôn đi cùng bà
• Một việc bà hay làm

2 · Nhớ chuyện

• Một lần bà làm gì cho con
• Một câu bà hay nói
• Một buổi con nhớ nhất

3 · Muốn nói

• Điều con chưa nói với bà
• Điều con mong
• Con sẽ làm gì cho bà

Thứ tự này quan trọng: nhìn trước, nhớ sau, cảm xúc sau cùng. Nếu để cảm xúc lên đầu, con sẽ lại rơi vào “rất hiền, rất thương”.

Trước và sau, cùng một đứa trẻ

Trước: Ông em rất hiền. Ông hay kể chuyện. Em rất yêu ông.

Sau: Ông em có cái điếu cày kêu ro ro mỗi sáng. Tiếng ấy là đồng hồ báo thức của cả nhà…

Cùng một ông. Cùng một đứa cháu. Khác nhau ở chỗ lần thứ hai, đứa trẻ được hỏi đúng câu.

Điều mẹ nên tránh

Đừng sửa câu cho con. Khi con viết được “cái điếu cày kêu ro ro”, đừng đổi thành “chiếc điếu cày phát ra âm thanh quen thuộc”. Câu thứ hai nghe “văn” hơn, nhưng nó không còn là của con nữa.

Việc của mẹ là hỏi, không phải viết hộ. Hỏi thêm một câu thì con viết thêm một ý. Viết hộ một câu thì con mất một câu.

Bài tập mười phút cho tối nay

• Bước 1: Mẹ hỏi: “Bà có gì mà chỉ bà con mới có?” Ghi lại mọi thứ con nói, kể cả thứ nghe buồn cười
• Bước 2: Chọn ba thứ con thích nhất, đặt vào nhánh 1
• Bước 3: Hỏi tiếp: “Có lần nào bà làm gì mà con nhớ mãi không?”, đó là nhánh 2
• Bước 4: Con viết. Mẹ ngồi cạnh nhưng không sửa

Câu hỏi này cô nhận được nhiều hơn mọi câu hỏi khác cộng lại. Và câu trả lời thành thật là: cả cấm lẫn cho đều có giá phải trả, nên điều đáng bàn không phải chọn bên nào, mà là hiểu mình đang đánh đổi cái gì.

Nếu mẹ cấm thẳng

Con ngồi trước tờ giấy trắng, không biết bắt đầu từ đâu, và dần dần sợ giờ tập làm văn. Đây là cái giá thật, không phải lo xa. Một đứa trẻ thấy mình luôn làm không được một môn thì sẽ tránh môn đó suốt đời học sinh.

Cấm mà không đưa gì thay thế thì chẳng khác nào bảo con bơi rồi lấy mất phao, trong khi chưa ai dạy con bơi.

Nếu mẹ cho chép

Bài tối nay xong. Điểm có thể khá. Nhưng có một thứ mất đi rất lặng lẽ: con học được rằng viết văn là việc nhớ lại, chứ không phải việc nhìn.

Càng chép nhiều, con càng ít quan sát. Đến khi gặp một đề lạ, mà đề thi thì luôn lạ, con không có gì để bấu víu, vì kho bài mẫu trong đầu không có sẵn bài ấy.

Và mất mát lớn hơn: giọng văn của con. Mỗi đứa trẻ nhìn thế giới một kiểu. Bài mẫu thì chỉ có một kiểu.

Đường ở giữa: dùng bài mẫu như bản đồ, không như bài chép

Cô không cấm học trò đọc bài mẫu. Cô chỉ đổi cách đọc. Ba việc, làm được trong mười phút:

1. Đọc một lần, rồi úp xuống

Cho con đọc bài mẫu đúng một lần để biết một bài hoàn chỉnh trông thế nào. Rồi úp tờ giấy xuống. Không để mở trước mặt lúc con viết.

2. Hỏi con ba câu về bài mẫu

• “Bài này mở đầu bằng gì?”
• “Người viết tả những gì, theo thứ tự nào?”
• “Câu nào con thấy hay nhất? Vì sao?”

Ba câu này biến việc đọc bài mẫu từ chép thành học cách dựng bài. Con không mang về câu chữ, con mang về bộ khung.

3. Bắt con đổi nhân vật

Nếu bài mẫu tả bà, cho con tả ông. Nếu bài mẫu kể chuyện đi chợ, cho con kể chuyện đi chơi. Khung giữ nguyên, ruột phải là của con.

Phép thử đơn giản để biết con đang chép hay đang viết: đọc bài của con lên, nếu thay tên nhân vật vào mà vẫn đúng với nhà người khác, thì con đang chép.

Thứ thay thế bài mẫu tốt hơn cả

Cái con thiếu khi ngồi trước tờ giấy trắng không phải câu chữ, mà là ý. Bài mẫu cho con câu chữ, nên nó chữa nhầm bệnh.

Thứ chữa đúng bệnh là một cái sơ đồ: ba nhánh, mỗi nhánh vài câu hỏi. Con trả lời câu hỏi thì có ý; có ý rồi thì viết được, mà viết bằng chữ của chính con.

Đó là toàn bộ phương pháp cô dạy, và cũng là lý do các lớp của cô không phát bài mẫu cho học trò bao giờ.

Nói thẳng một điều

Bỏ văn mẫu thì bài của con sẽ vụng hơn trong vài tuần đầu. Câu ngắn, ý rời, đôi chỗ ngô nghê. Mẹ cần biết trước điều đó để không hoảng. Đổi lại, những câu vụng ấy là của con, và từ một câu vụng có thể sửa thành câu hay, còn từ một câu chép thì không sửa được gì cả.